Eco deluxe in Brazilië

Terwijl ecotoerisme vroeger steevast associaties opriep met geitenwollensokken en afritsbroeken, gaat het vandaag om weelderige luxe, prachtige natuur en welgestelde toeristen. Deze milieuvriendelijke en maatschappelijke vorm van toerisme groeit jaarlijks met 20 tot 35 procent. Op bezoek ..… in Brazilië.

Van bovenaf is het water diepblauw, onder water is het kristalhelder. In de bomen springen een paar aapjes behendig van tak naar tak. Ongestoord door de snorkelaars in het water, die de laatste handelingen uitvoeren om de snorkels en duikbrillen zo goed mogelijk af te stellen. Lekker zal het nooit zitten, zolang ze maar goed kunnen zien. ‘Wat je ook doet, ga tussendoor niet staan,’ zegt Pedro (29), de lokale gids. Dat is het geheim van de Braziliaanse Rio da Prata (Portugees voor zilverrivier): er is nooit veel menselijke activiteit in de rivier geweest, waardoor het zand nog netjes op de bodem ligt en het water helder is gebleven.

Als de bandjes zijn aangetrokken en een enkeling zijn reddingsvest heeft vastgemaakt, laat Pedro zich rustig met de stroom meedrijven. De groep gaat achter hem aan, zonder armen en benen te bewegen, want ook dat zorgt dat het zand verstuift en het water vertroebelt.

Rio da Prata // Jette van Exter
Rio da Prata // Jette van Exter

Door de duikbrillen is een waar scala aan vissen te zien; oranje, blauw, zwart, groot, klein. Van de soorten brycon hilarii en zeekarper tot de zwarte pacu.

Pacu's in Rio da Prata // Jette van Exter
Pacu’s in Rio da Prata // Jette van Exter

Het water is ondiep, zo’n anderhalve meter, en wie even omhoogkomt, ziet niks dan jungle en hoort slechts vogels, aapjes en andere dieren. Er zijn geen auto’s in de buurt, of hotels. ‘Iemand vroeg wanneer we hier een lodge gingen bouwen,’ lacht Pedro bij de eerste tussenstop. ‘Ik antwoordde: nooit. Een lodge zou de hele essentie verpesten.’

Rio da Prata // Jette van Exter
Rio da Prata // Jette van Exter

De essentie van het ecotoerisme – stilte, rust, sociaal en milieuverantwoord – vind je volop terug in dit gebied in het westen van Brazilië. Niet voor niets werd begin dit jaar de jaarlijkse conferentie voorecotoerisme georganiseerd in de kleine stad Bonito (17.000 inwoners), de gateway naar ecotoerisme in de provincie Mato Grosso do Sul. Bonito wordt ook wel de modelstad voor ecotoerismegenoemd en won in 2013 zelfs de prijs voor beste duurzame toeristische bestemming van de wereld.

Ara's // Jette van Exter
Ara’s // Jette van Exter

Maar wat is dat duurzame toerisme of ecotoerisme nu precies? Het zijn termen die de afgelopen jaren steeds vaker voorbijkomen. De definitie van ecotoerisme – de zogenaamde tegenhanger van het massatoerisme – verschilt nogal eens, maar uitgangspunt is dat ecotoerisme positieve gevolgen moet hebben voor zowel milieuconservatie als de bewoners van het gebied. Bovendien moet het de reiziger ook iets bijbrengen. Omwonenden moeten inspraak hebben in de plannen, meeverdienen aan het geld dat de toeristen uitgeven en het liefst ook worden ingehuurd als werknemers. Verder worden er zo weinig mogelijk niet-hernieuwbare grondstoffen gebruikt.

Teva-sandalen

Voorheen dacht je bij het woord ecotoerisme toch snel aan geitenwollensokken en Teva-sandalen. En hoewel er altijd wel eentje in de groep zit – van top tot teen in kaki gehuld, bandana om de nek en een pet met flappen tegen zon en insecten – zie je toch vooral jonge, welgestelde vakantiegangers, met of zonder kinderen.

De jeep van de Fazenda // Jette van Exter
De jeep van de Fazenda // Jette van Exter

Zo ook in de safari-jeep van Fazenda San Francisco, waar een uiteenlopende groep – veelal in korte broeken, T-shirts, gympjes en allemaal met camera – een plekje op de overdekte bankjes inneemt. Vandaag zijn er relatief veel buitenlanders, ongeveer de helft van de jeep is gevuld met buitenlandse toeristen. Van alle bezoekers die de fazenda (Portugees voor boerderij) jaarlijks ziet, is slechts 25 procent buitenlands, de rest is Braziliaans.

Allemaal zijn ze gekomen in de hoop wat exotische dieren te spotten, want daar staat dit gebied, de Pantanal – het grootste drasland ter wereld – om bekend. Pantanal is afgeleid van het Braziliaanse woord pântano, wat moeras betekent. Het gebied bestrijkt ook delen van Bolivia en Paraguay. In het regenseizoen (november tot maart) staat meer dan driekwart van de Pantanal onder water, waardoor het ’s werelds rijkste collectie waterplanten heeft. Vermoed wordt zelfs dat de Pantanal het dichtste flora- en fauna-ecosysteem ter wereld bezit. Door de grote diversiteit aan planten leven er tal van unieke diersoorten in het gebied. Jaguars, reuzenotters, miereneters, moerasherten, vijftig verschillende soorten reptielen en meer dan 650 vogelsoorten zijn slechts een greep uit de rijke faunawereld. Dat is ook de reden dat er jaarlijks meer dan 120.000 bezoekers op het gebied afkomen. Zo ook de Amerikaanse Cathy (33): ‘De kans om dieren te zien die ik nog nooit heb gezien, maakt zo’n safari extra leuk. Zeker de jaguar zou ik geweldig vinden!’ Ze is niet de enige: de jaguar is een trekpleister; in dit kleine deel van de Pantanal leven er zeker tien. Dat is relatief veel, want de jaguar is een bedreigde diersoort. Dit komt voornamelijk doordat er in de Pantanal veel boeren zijn.

Ara // Jette van Exter
Ara // Jette van Exter

Het gebied telt ongeveer 2.500 fazendas. Vee is hier de grootste inkomstenbron; er lopen ongeveer acht miljoen koeien, schapen, geiten en andere veesoorten rond. Jaguars vormen een gevaar voor die dieren en veel boeren doodden de jaguars dan ook liever dan dat ze de roofdieren beschermden. Maar daarin is de afgelopen tien jaar langzaam verandering gekomen.

‘Door van de jaguars een alternatieve bron van inkomsten te maken voor de boeren is het voor hen ook aantrekkelijk geworden ze te beschermen,’ legt bioloog Lilian Rampim (34) van Oncafari Jaguar uit. Samen met haar team probeert ze ecotoerisme aan te moedigen in de Pantanal. Door jaguars heel langzaam te laten wennen aan de safari-jeeps, hoopt ze dat de beesten in de toekomst makkelijker zijn te spotten voor toeristen. ‘Op die manier wordt ecotoerisme een belangrijkere bron van inkomsten voor boeren en lokale gemeenschappen, die op hun beurt het ecosysteem in tact houden en de beesten een veilige leefomgeving bieden.’

Moerashert // Jette van Exter
Moerashert // Jette van Exter

‘Kijk, kijk!’ roept Roberto Coelho (62), de eigenaar van de Fazenda San Francisco enthousiast. Hij wijst op een moerashert dat in de wei rent. Even staat het beest stil, zich bewust van de jeeps, maar al snel rent het ongestoord verder. ‘Tien jaar geleden was er ook ecotoerisme,’ zegt Coelho, ‘maar toen was het nog: dieren oppakken om ze te laten zien. Wij waren een van de eersten die het anders deden, met respect voor de dieren,’ zegt hij. ‘Dat werkt voor iedereen beter, want doordat de beesten minder bang zijn, zien wij ze vaker en vaker.’ Het lijkt inderdaad te werken. Onderweg stopt de jeep voor een reuzenotter, tal van moerasherten, ontelbare vogels – waaronder een groep tuiuiu, ofwel jabiroe of reuzenooievaar – kaaimannen en zelfs een reuzenmiereneter. Maar tot teleurstelling van Cathy blijven de jaguars verstopt. Haar gezicht licht even op als de gids wijst op de grote pootafdrukken van een jaguar. ‘Vers,’ zegt hij. Maar het beest dat bij de sporen hoort, is nergens te bekennen.

Kaaiman // Jette van Exter
Kaaiman // Jette van Exter

Zwembad

Ecotoerisme is hot. Een op de vijf toeristen die Brazilië bezoekt, wil duurzaam reizen. ‘Een trend die alleen maar zal toenemen,’ zegt João Gonçalves (33) van het Braziliaanse verkeersbureau Embratur. Ook wereldwijd groeit het ecotoerisme: volgens The International Ecotourism Society groeit het sinds 1990 met 20 tot 35 procent per jaar. In 2004 groeide de sector zelfs drie keer sneller dan de rest van de toeristische industrie. Ecotoerisme is niet alleen bevorderlijk voor het milieu en lokale inwoners, maar ook voor de economie. Vooral aan de combinatie van luxe en ecotoerisme valt dik te verdienen. ‘We merkten dat mensen niet meer alleen dieren willen komen kijken,’ legt bioloog en gids Guilherme Raeder (30) van het luxe resort Refúgio Ecológico Caiman in de Pantanal uit. ‘Ze willen dit in luxe doen. Daarom hebben we de lodge in de afgelopen jaren verbouwd.’ De grote gemeenschappelijke ruimte is ingericht als een riante huiskamer, met natuurlijke materialen. De simpele kamers hebben plaatsgemaakt voor ruimere kamers rondom een heerlijk zwembad. Een nachtje in dit luxe resort kost al snel zo’n 630 euro per persoon, inclusief drie excursies en maaltijden.

Refugio Ecologico Caiman // Jette van Exter
Refugio Ecologico Caiman // Jette van Exter

En de Refúgio Ecológico Caiman is geen uitzondering. Ecotoerisme gaat steeds vaker gepaard met luxe. Niks brakke hutjes met compost-wc’s, nee: hoe luxer, des te beter. Ecotoeristen geven soms wel tot achttien keer meer geld uit dan gewone toeristen. De wereldwijde economische impact van ecotoerisme is 77 miljard dollar (ongeveer 57,5 miljard euro), zo’n 7 procent van de internationale markt.

Doordat er veel te verdienen valt aan ecotoerisme, is het al snel aantrekkelijk voor eigenaren van hotels en projecten om onder die noemer te vallen. Door enkele kleine aanpassingen, zoals het scheiden van afval en het in dienst nemen van een paar lokale gidsen, kunnen ze zich soms al scharen onder ecotoerisme. Er zijn geen duidelijke richtlijnen voor wat onder ecotoerisme valt en regels zijn vrij ruim te interpreteren. Critici beweren dat veel van het geld uiteindelijk toch in de zakken van de eigenaren terechtkomt, in plaats dat dit wordt geïnvesteerd in de lokale gemeenschap en in milieuconservatie.

xxx // Jette van Exter
xxx // Jette van Exter

Een probleem is dat er nog geen wettelijke instrumenten bestaan om te controleren of reizen die als ecotoerisme worden aangeprezen, ook daadwerkelijk duurzaam zijn. Alleen Costa Rica, een pionier op het gebied van duurzaam toerisme, heeft een nationaal keurmerk dat gedetailleerd aangeeft hoe milieuvriendelijk hotels zijn. In navolging hiervan ontstaan er wel steeds meer keurmerken zoals Travelife, Green Globe en Green Key, maar het is niet altijd duidelijk waar welk keurmerk op let en hoe het keurmerk dat doet.

Paradox

Toch hebben de keurmerken wel degelijk zin, meent Paul Peeters (57), lector duurzaam vervoer en toerisme aan de Nederlandse hogescool voor toerisme en verkeer (NHTV) in Breda. ‘Keurmerken werken vaak in eerste instantie als marketingtool voor het management van hotels en projecten, maar de effectiviteit zit ’m vooral in wat het management moet doen om het keurmerk te krijgen. Door het hotel duurzaam te maken, heeft dat inderdaad een positief effect. Maar als toeristen ver moeten reizen om bij dit hotel te komen, dan valt het wel tegen hoe duurzaam het is.’

De watervallen van Estancia Mimosa // Jette van Exter
De watervallen van Estancia Mimosa // Jette van Exter

Dat is ook het grootste bezwaar tegen ecotoerisme. Volgens velen is het een paradox. ‘Zolang toeristen lange afstanden per vliegtuig afleggen, is hun reis meestal niet duurzaam,’ zegt Peeters. Ongeveer

7 procent van de Nederlandse CO2-uitstoot wordt veroorzaakt door vakanties. Daarvan is 80 procent afkomstig van buitenlandse vakanties. De vliegkilometers nemen jaarlijks toe, terwijl het aandeel milieuvriendelijk vervoer, zoals trein en bus, afneemt. Zolang de prijs van vliegen blijft dalen, zal dit niet veranderen. Peeters geeft een voorbeeld: ‘De tram kost per kilometer 60 cent, bij een vliegtuig is dat 2 of 3 cent per kilometer.’ Maar hij denkt niet dat ecotoerisme die verre reizen per se bevordert. ‘Dat mensen gaan, komt doordat ze kunnen, niet door het aanbod.’ Ecotoerisme zou duurzamer zijn als het meer zou worden gericht op lokaal toerisme, vindt Peeters.

xxx // Jette van Exter
xxx // Jette van Exter

Duurzaam is lastig, maar duurzamer kan wel. ‘Op zich is het natuurlijk altijd beter dan niets,’ geeft Peeters toe. ‘En er zijn zeker voorbeelden waarbij het schade heeft beperkt. Het probleem is alleen datecotoerisme vaak als oplossing voor lokale milieuproblemen wordt gezien, terwijl de effecten van de verre reizen buiten beschouwing blijven.’

Kwaliteit

Of de toeristen die in de Refúgio Ecológico Caiman verblijven, in de jeep van Fazenda San Francisco op zoek zijn naar exotische dieren of meedrijven met de stroming van de Rio da Prata het nu doen omdat ze zo denken hun carbon footprint te verkleinen, is dus nog maar de vraag. Voor velen gaat het meer om een soort garantie van kwaliteit en exclusiviteit die gepaard lijken te gaan met de term ecotoerisme.

Rio da Prata // Jette van Exter
Rio da Prata // Jette van Exter

Zo vormen de vijftien snorkelaars in het ondiepe water van de zilverrivier één van de tien groepen die op die dag door de rivier zullen drijven. De bedoeling is dat de natuur niet te veel wordt belast, maar een mooie bijkomstigheid voor de toeristen is dat ze het gevoel hebben als enigen in de jungle te zijn, met wat vogels, vissen, apen en misschien zelfs een kaaiman. Het is deze exclusiviteit die de toeristen trekt, en de gidsen zullen er dan ook alles aan doen om dat gevoel te stimuleren.

Op enkele palen langs de wandelpaden liggen stopwatches. Op een houten vlonder langs de rivier ligt er nog een. Een raar gezicht zo midden in de afgelegen natuur. Als de groep de plek verlaat, drukt gids Pedro snel even het knopje in. ‘Zo weet de andere groep hoe ver wij zijn. Anders komen we ze misschien tegen. En dat willen we niet.’ De groep knikt instemmend en drijft verder de rivier af. Nog net op tijd roept Pedro: ‘Pas op, hier is een waterval!’ En de deelnemers laten zich met de stroomversnelling meesleuren. Netjes zoals ze is opgedragen. Zonder armen en benen te bewegen.

BOEK EEN GROEN HOTEL
Het is soms moeilijk om te bepalen welke accommodaties wel of niet groen zijn. Bij veel boekingssites is het onduidelijk vermeld, of moet je lang zoeken. Bookdifferent.com laat eerst de hotels zien met eco-label, en daarna de overige hotels. De site is gelieerd aan Booking.com, waardoor het aanbod hetzelfde is, maar de nadruk ligt op duurzame hotels. www.bookdifferent.com

Meer foto’s:

Rio da Prata // Jette van Exter
Rio da Prata // Jette van Exter

Verschenen in:Elseiver Juist 12