Het Gebouw: Utrecht Centraal

Archief / Het gebouw / Weet / 31/08/2017

Door: Juist
 

Een van de moeilijkste omgevingen in Nederland om architectonisch iets voor elkaar te krijgen, is het beruchte Hoog Catharijne. Juist toog naar Utrecht en vergaapte zich aan het gerenoveerde Centraal Station.

Tekst: Kirsten Hannema
Foto’s: Jannes Linders

Overzichtelijk als de ontvangsthal is – met zijn enorme, golvende dak, glazen gevels waardoor je uitkijkt over het spoor en de stad, en de blauwe borden die reizigers naar centrum- en Jaarbeursuitgang dirigeren – overvalt je op het gerenoveerde station Utrecht een gevoel van verwarring. Dit is toch wel de juiste halte? Want dit beeld correspondeert op geen enkele manier met de herinnering aan Utrecht Centraal. Dat was een donker, naar binnen gekeerd station, opgetild boven het maaiveld en ingekapseld door het beruchte winkelcentrum Hoog Catharijne. Een doolhof van binnenstraten, geflankeerd door snackbars en winkels, voorzien van verlaagde plafonds en afgewerkt in jarenzeventigbruin en -beige.

Das war einmal. Na jaren van verbouwen is de ‘patatgoot’, zoals het oude station-metwinkelcentrum in de volksmond heette, verbannen naar de geschiedenisboeken. Tegenwoordig kom je de stad binnen in een spoorkathedraal waarin het modernistische credo ‘licht, lucht en ruimte’ wordt gevierd. Als straks de laatste passage naar het – herbouwde – Hoog Catharijne is afgebroken, is het station eindelijk uit de ‘wurggreep’ van het winkelcentrum bevrijd. Of toch niet?

‘We wilden absoluut dat de gebouwen zouden worden losgekoppeld,’ zegt architect Jan Benthem (65) van Benthem Crouwel Architekten, dat bijna twintig jaar werkte aan de renovatie van ’s lands drukste station. ‘Ons idee was: je moet zien dat je in Utrecht bent en de stad meteen in kunnen.’ Nou ja, meteen. Tussen de bouwhekken en tijdelijke trappen is het nog behelpen. De ruimte rond het station is één grote bouwput. Er wordt gewerkt aan een ondergrondse parkeergarage, een fietsenstalling voor 13.000 fietsen en een hele reeks van kantoren. Maar je loopt het gebouw inderdaad zo uit, zonder langs winkels te worden gedwongen.

Toen Benthem Crouwel eind jaren negentig bij het project werd betrokken, was de stad al tien jaar bezig met het zogenoemde Utrecht City Project. Het plan om het stationsgebied aan te pakken, naar ontwerp van stedenbouwkundige Riek ‘bulldozer’ Bakker, was op z’n zachtst gezegd ambitieus. Het verloederde winkelcentrum, de Jaarbeurs – alles zou op de schop gaan. Alleen al het station moest vijf lagen hoog worden, met kantoren en taxistandplaatsen boven elkaar gestapeld en een metrolijn eronder. Maar stakeholders Hoog Catharijne, Jaarbeurs, Prorail, NS en gemeente werden het niet eens over het miljardenplan.

Na een omwenteling in de gemeentepolitiek zakte het project als een plumpudding in. ‘De stad zat met de handen in het haar,’ vertelt Benthem over het moment dat hij aantrad. Er moest iets gebeuren met het station. De hogesnelheidslijn kwam eraan, de hal – al diverse keren verbouwd en uitgebreid – was onoverzichtelijk en veel te klein voor het groeiende aantal reizigers. Ooit gebouwd voor 35 miljoen reizigers per jaar, ontvangt Utrecht Centraal er inmiddels 88 miljoen.

De architect overzag de situatie en kwam met een simpel advies. Neem afstand van het alles-of-niets-scenario en benader het station los van al die andere ontwikkelingen. Beperk het aantal gesprekspartners tot Prorail en de gemeente. Dat is al moeilijk genoeg. Stapel niet al het verkeer op elkaar, maar plaats de bussen en trams naast het station op het braakliggende rangeerterrein. Zo heb je geen dure kelders nodig, en erboven is voldoende ruimte voor kantoren en winkels die aansluiten op het niveau van het station.

Nuchter

Zo nuchter en helder als dat advies is de architectuur van de stationshal. ‘Het is één grote ruimte, onder één golvend dak. Eenvoudig en betaalbaar,’ zegt Benthem. ‘Het dak is van golfplaten, de winkels zijn glazen dozen, de vloer van de hal is niet eens nieuw – we hebben hem alleen opnieuw laten betegelen.’ Die vloer is een cruciaal onderdeel. ‘We zien het station als een overdekt plein: een publieke ruimte die past in hetzelfde rijtje als de bibliotheek en het theater. Dat is geen vanzelfsprekendheid naarmate de wereld – en ook de spoorwegen – steeds verder privatiseert. De neiging ontstaat om te zeggen: het station is een “bedrijfsgebouw”. Wij hebben veel moeite gedaan om de openbaarheid te benadrukken. Allereerst door het station herkenbaar te maken.’ Benthem wijst vanaf het stationsplein-in-aanbouw op de entreepartij die tussen de omringende kantoorgebouwen uitpiept.

‘Ten tweede door de sfeer van een plein te creëren dat direct toegankelijk is vanuit de stad. Langs de hal hebben we een nieuwe, ov-poortvrije “stadstraat” ontworpen, die de weerszijden van het station met elkaar verbindt. In de hal zelf zijn de ov-poortjes onvermijdelijk, maar we hebben er wel voor gezorgd dat het lage poortjes zijn in plaats van de hoge, die ProRail standaard voorschrijft. Veder hebben we bewust voor een “straatsteen” en “straatverlichting” gekozen. Het mag best een beetje viezig worden, je moet het gevoel krijgen dat je in stad bent.’

Het idee van een stadsplein dat over het spoor loopt, komt ook voort uit de behoefte om de voor- en achterkant van het station beter met elkaar te verbinden. ‘Het station is destijds gebouwd aan de rand van de stad, anderhalve eeuw later ligt het er middenin. In de oude situatie was er duidelijk een front en een “kont”. In de nieuwe situatie heeft het station naar beide zijden een herkenbaar gezicht.’ De stationshal is eind 2016 officieel geopend, maar af voelt het station niet. De bus- en tramstations en omringende openbare ruimte moeten nog worden aangelegd, evenals de twee voorpleinen. Op de bouwborden zie je veelbelovende artist’s impressions.

Tussen het station en de nieuwe entree van Hoog Catharijne komt een oplopend plein met een parasolachtige constructie. Aan de Jaarbeurszijde verrijst tussen het hagelwitte stadskantoor en de nieuwe parkeergarage het nieuwe WTC. Verderop wordt gewerkt aan de renovatie van een kantoorpand. De einddatum staat op 2030. ‘Al deze grond was particulier eigendom,’ vertelt Benthem. ‘Dat maakt de herontwikkeling van het gebied ingewikkeld. Het geld moet van investeerders komen, van de bouw van kantoren en winkels.’


De relatie winkels-station is een ambivalente. ‘Je wilt een stationshal niet volproppen met stalletjes en kiosken,’ zegt de architect. ‘Maar je werkt nu eenmaal in een geprivatiseerde spoorwereld. De winkels leveren het geld op voor het onderhoud van het station, niet de reizigers. In ons idee voor het station als stadsplein komen winkels van pas. Het geeft een levendige sfeer en veel mensen willen nog snel iets kunnen kopen. Zo bezien is het een win-winsituatie. Maar de commercie kan ook de verkeersmachine frustreren. Hoog Catharijne wil dat de reizigers vanuit de stationshal naar het nieuwe winkelcentrum lopen.’

Voetgangersbrug

De spanning tussen publieke en commerciële belangen is voelbaar op de pasgeopende voetgangersbrug die buiten over het spoor is gebouwd, Moreelsebrug genaamd. De eerste vraag die opkomt als je eroverheen loopt: waarom zijn er geen trappen naar de ondergelegen perrons gemaakt? Dat scheelt zeker een paar minuten. ‘Contractueel is met de eigenaren van het winkelcentrum vastgelegd dat de enige route naar de perrons door het station loopt,’ zegt Benthem. ‘De angst van Hoog Catharijne is dat mensen anders alleen via de brug gaan.’ Hier wint het private belang. ‘Dat is jammer, al zullen die trappen er vast wel een keer komen. Maar met dit beeld ben ik blij,’ blikt de architect in de richting van de hal, waarvan het golvende dak glanst in de zon. ‘Er ligt weer een station in de stad.’










0 Reacties


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

twintig − 14 =





Vorige artikel

Beste reisfoto's van het jaar

Volgende artikel

Mobiele telefoons: back to basics




Volgende artikel

Beste reisfoto's van het jaar

Jaarlijks organiseert National Geographic de Travel Photographer of the Year-competitie. Een reisfotografiewedstrijd waardoor...

30/08/2017