Het gebouw: Zwembad Pliniuspark

Een nieuw openluchtzwembad, in een tijd waarin zwembaden juist de deuren sluiten. Dat valt op. In het Belgische Tongeren, niet ver van Maastricht, is vorig jaar het Pliniusbad geopend. ‘Iets nieuws waarvan je denkt dat het er altijd heeft gestaan.’ 

Tekst: Kirsten Hannema
Foto’s: Michel Mees

Regen, regen en nog eens regen. Het hoost in de Belgische plaats Tongeren, waar het nieuwe openluchtbad Pliniuspark wordt geopend voor publiek door burgemeester Patrick Dewael. Het mag de pret niet drukken. Baantjes trekken met uitzicht op de skyline van Tongeren met zijn indrukwekkende basiliek, in een decor van sappig groen gras en monumentale bomen – Tongeren kon niet wachten tot het zwembad klaar was. Een paar brutale ‘zwartzwemmers’ haalden eerder de krant, omdat zij over het bouwhek waren geklommen om het bad te testen. Wat is er mooier dan het seizoen inluiden met een  duik in het open water?

In een tijd waarin steeds meer zwembaden hun deuren sluiten, door stijgende kosten en dalende gemeentesubsidies, valt een nieuw openluchtbad op. Maar het opmerkelijke van dit gebouw is dat het nauwelijks de aandacht trekt. Architectenbureau VenhoevenCS uit Amsterdam ontwierp een ingetogen paviljoen in het groen, met gevels van beton en houten latten. Aan de voorkant maakt de grote luifel een verwelkomend gebaar naar bezoekers, en vormt hij een ‘poort’ naar het park. Aan de achterzijde loopt het gebouw via een reeks terrassen trapsgewijs over in de ligweide en het omringende landschap. Een sober gebouw,   strak van snit – daarin onderscheidt Pliniuspark zich van andere moderne zwembaden met hun palmbomen en superglijbanen.

Misschien heeft het te maken met het ‘trauma’ van Tongeren. In 2007 werd op deze plek het Land van Ooit gebouwd, dat al na twee maanden failliet ging. Ook ruimtelijk was het een mislukking: een gigantische loods, gevuld met kermisattracties en aangekleed met bordkartonnen sprookjesgevels – het summum van kitsch. Het was op z’n zachtst gezegd een vreemde eend in het park, en eigenlijk was iedereen het erover eens dat het vooral een heel erg lelijke eend was. Opluchting toen de sloophamer erin ging. De nieuwbouw had wat goed te maken. ‘Ons doel was meer dan een zwembad bouwen, we wilden het park in ere herstellen en de plek teruggeven aan de Tongenaren,’ vertelt architect Cécilia Gross (37). ‘Moet je kijken,’ wijst ze over de glooiende heuvels, ‘dit is toch een unieke locatie? Door de schoonheid van het landgebouwtje, maar ook vanwege de historie.’

Tongeren is de oudste stad van België, de geschiedenis gaat terug tot de Romeinse tijd, toen op een kruispunt van handelswegen een nederzetting ontstond. Op diverse plekken in de stad stuit je op stukken van de muur die de Romeinen bouwden, en er worden nog geregeld archeologische vondsten gedaan. Het Pliniuspark, vernoemd naar de hier gelegen Pliniusbron (ook Plinius was een Romein), ligt aan de rand van de stad en wordt omringd door een aantal bijzondere bouwwerken: het middeleeuwse kasteel van Betho, de Sint-Gilliskapel en (restanten van) een Romeinse tempel – markante figuren in landschap. ‘Daaruit hebben wij onze inspiratie gehaald,’ vervolgt Gross. ‘Het idee was om een nieuw icoon aan de reeks toe te voegen, dat past bij het omringende erfgoed. De kunst was om iets nieuws te maken dat het gevoel geeft dat het er altijd al heeft gestaan.’

Zoals koks tegenwoordig kookstijlen mixen in fusiongerechten zijn in dit gebouw verschillende ruimtelijke concepten versmolten: de Romeinse bron met thermen, het middeleeuwse kasteel en het modernistische paviljoen – denk aan het gebouwtje dat architect Gerrit Rietveld bij het Kröller-Müller Museum bouwde. Met die drie ingrediënten is het zwembad ontworpen. Of eigenlijk zijn het drie zwembaden: een competitiebad, een recreatiebad en een peuterbad. Door ze elk op een eigen niveau te  plaatsen, met 70 centimeter hoogteverschil ertussen – een hek is dan niet vereist – zijn de baden fraai ingebed in het landschap.

Pamukkale in Turkije was ook een referentie, vertelt Gross, een natuurfenomeen en populaire toeristische bestemschap, waar water via terrassen van een helling naar beneden loopt. ‘Het hybride karakter maakt het gebouw interessant. Vanaf de ene kant oogt het als een vestingwerk; loop je eromheen, dan ervaar je het als onderdeel van de natuur. Vanuit een ander perspectief lijkt het wel een Romeinse opgraving, een ruïne uit het verleden.’

Mercator

VenhoevenCS werd in 2006 bekend met het spectaculaire ontwerp voor SportPlaza Mercator in Amsterdam-West: een zwembad dat door zijn begroeide gevels en daken opgaat in het aangrenzende Rembrandtpark. Het multifunctionele complex, waarin ook een feestzaal en fastfoodrestaurant met drive-in zijn opgenomen, liet zien hoe aansprekende architectuur kan helpen om publiek naar het zwembad te trekken en de exploitatie rond te krijgen. Sindsdien bouwde het bureau talloze zwembaden, in Den Haag, Tilburg en Mechelen. Het is momenteel bezig in Kampen en Amersfoort.

Ten opzichte van die grootschalige complexen is Pliniuspark een bescheiden project. ‘Klein maar fijn,’ zegt Gross. ‘De charme van het gebouw zit ’m in de finesses.’ Zoals de patio met watermuur, waarvoor het water uit de Pliniusbron wordt gebruikt, en waarin een bestaand standbeeld van de godin Hebe een plek heeft gekregen. De handgemaakte tegels waarmee de buitenruimte is afgewerkt, zijn op zichzelf ornamenten. Of neem de houtprint in het beton, die een mooie textuur aan het materiaal geeft. Bijzonder zijn ook de roestvrijstalen zwembaden. ‘Het voordeel is dat je de randen heel strak kunt vormgeven, waardoor je het effect van een infinity pool krijgt,’ legt de architect uit. ‘En het geeft een mooie eenheid: het bad, de trappetjes, de waterspuwers – alles past bij elkaar. Bovendien vergt staal nauwelijks onderhoud.’

Het gemeentelijke budget was immers beperkt. Dan moet je als architect slim zijn. Zo zijn de kleedkamers buiten geplaatst, aangezien het bad toch alleen open is in de zomermaanden. Je trekt je zwempak aan achter de houten louvres. Met geld van de provincie Limburg is een bezoekerspaviljoen met café-terras toegevoegd aan het gebouw. Samen met het zwembad moet dit de trekpleister van het park worden. Nu het weer nog. Burgemeester Dewael ziet het kletsnatte openingsfeest als een gunstig voorteken: ‘Na vandaag is er voldoende water uit de lucht gevallen. De rest van de zomer blijft het zeker droog.’

Dit artikel komt uit Juist 31 (september 2016)