Hij is alles wat Angela Merkel niet is

Nu Duitsers twijfelen aan het leiderschap van Angela Merkel, staat een jonge partijgenoot op. Haantje de voorste, ongeduldig, homo, conservatief: Jens Spahn.

Tekst: Bertus Bouwman

Hoe kun je conservatief zijn en tegelijk pleiten voor het openstellen van het huwelijk voor homo’s? Jens Spahn krijgt de vraag geregeld gesteld. Zijn antwoord luidt altijd hetzelfde, zoals onlangs nog op Twitter. ‘Ik begrijp de kunstmatige tegenstelling niet zo. Wat kun je er als conservatief nu op tegen hebben wanneer twee mensen elkaar trouw beloven?’

Illustratie Jens Spahn // Kathryn Rathke

In behoudende kringen een opvallend standpunt. Maar het weerhoudt hem er niet van om on-Duits hard te stijgen op de politieke ladder. Op zijn 22ste was hij al Bondsdaglid. Viermaal is hij al direct gekozen door zijn kiesdistrict Steinfurt-Borken. Nu, op zijn 36ste, heeft hij meer parlementaire ervaring dan menige vijftiger. Hierdoor is hij een van de weinige politici die al voor hun veertigste nadrukkelijk meetellen in politiek Berlijn.

Ruim een jaar geleden wees nog niets erop dat Angela Merkel hem een post als parlementair staatssecretaris zou bieden op het invloedrijkste ministerie van Berlijn, direct onder de minister van Financiën Wolfgang Schäuble (CDU). Hij vertegenwoordigt de minister vaak bij internationale afspraken en moet een brug slaan tussen de regering en de Bondsdag. Een prestigieuze positie, die het Nederlandse parlementaire stelsel niet kent.

Spahn was tot dan toe vooral opgevallen als de ijverige dossiervreter en felle woordvoerder voor gezondheidszorg. Velen zagen hem op die post ooit wel minister worden. Misschien over een jaar of tien. Zijn transfer van de Rijksdag naar het massieve ministerie even verderop aan de Wilhelmstraße in juni 2015 maakte grote indruk in de politiek. Hijzelf deed er luchtiger over. Het wordt tijd om eens een groter ministerie te leren kennen, zei hij.

Het ministerie van Financiën als leerplek voor grotere uitdagingen? En de meer dan twee keer zo oude Wolfgang Schäuble als leermeester? Ze kunnen het in elk geval goed samen vinden. Allebei maken ze zich snel meester van complexe materie, bemoeien ze zich bij voorkeur ook met thema’s buiten hun portefeuille, zoals de migratiecrisis. En ze zijn nooit te beroerd om een provocerende stelling in de politieke arena te werpen. Schäuble is een protestant uit Baden, Spahn een Westfaalse katholiek. Het zijn werkpaarden die worden gedreven door een gevoel van sociale verantwoordelijkheid.

Schäubles heilige wil om geen nieuwe schulden te maken – de schwarze Null – heeft ook Spahn hoog in het vaandel, die daarbij vaak spreekt over een eerlijker verdeling tussen de generaties. Geld lospeuteren gaat zomaar niet. Zelfs de medeoprichter van softwaregigant SAP, Hasso Plattner, kreeg het deksel op zijn neus toen hij onlangs pleitte voor onderzoeksubsidie via een speciale belasting. Op het podium klonk het antwoord van de jonge CDU’er bijzonder bot. ‘Steeds weer die stomme subsidies.’ Het Duitse huishoudboekje kent weliswaar een overschot, maar heeft niets over, zo luidt het mantra van de staatssecretaris. Veel beter zou Schäuble het niet kunnen formuleren.

Spahn is afgelopen jaar nadrukkelijk belangrijker geworden binnen zijn partij. Op ongewoon jonge leeftijd wist hij zich eind 2014 al onverwacht in het presidium te vechten. Normaal gesproken is de verkiezing een hamerstuk waarbij de door het partijbestuur voorgestelde kandidaten gewoon worden gekozen. Totdat Spahn zich plots als tegenkandidaat opwierp en Merkels vertrouweling minister van Volksgezondheid Hermann Gröhe aan de kant wist te zetten.

‘De grote coalitie van CDU en SPD? Doodsaai!’

Voordat hij deze twee invloedrijke functies bereikte, had Spahn nog tijd voor een achtergrondgesprek met buitenlandcorrespondenten. Het was 1 december 2014. Met een kwieke tred kwam hij binnen en gaf hij een ferme hand. ‘Uit Nederland? Goedemorgen!’ groette hij enthousiast. Een paar Nederlandse woordjes pikte hij op tijdens zijn jeugd die hij doorbracht in Ahaus, zo’n 20 kilometer rijden van Enschede. In de Bondsdag is hij voorzitter van de Duits-Nederlandse parlementariërgroep en in campagnetijd deelt hij weleens folders uit met Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt. Ook al zo’n dwarse christen-democraat.

Spahns ogen lichtten op toen hij een kritische vraag kreeg van een journalist. De grote coalitie van CDU en SPD? ‘Doodsaai!’ barstte hij uit. Het is een toneelstuk geworden waarbij echte oppositie ontbreekt, zegt hij. ‘Vreselijk! Of het nu gaat om pensioenen, onderwijs of  vluchtelingen, de Linke en de Groenen eisen alleen maar meer van hetzelfde.’

De man die loyaal zegt te zijn aan Angela Merkel, zegt dus ook dat hij niet kan wachten tot dit kabinet voorbij is. ‘Deze coalitie verlamt Duitsland en versterkt de populisten.’ Op het moment dat hij dat zegt, is er nog geen sprake van een migratiecrisis en is de bondskanselier populairder dan ooit.

Talkshows
Door zijn snelle politieke carrière en zijn haast nonchalante zelfverzekerdheid is hij een steeds vaker geziene gast in de grote politieke talkshows. In de spotlights schudt hij met zichtbaar genoegen zowel sociaal-democraten als rechts-populisten van zich af. Spahn – 1,92 meter lang – staat fi er rechtop in tijden waarin zijn partij gebukt gaat onder de dalende peilingen.

Een groot deel van de CDU-achterban voelt zich steeds minder thuis bij de aanvankelijk haast idealistische koers van Angela Merkel in de migratiecrisis. Ze eisen realisme. Precies daarvoor staat Spahn. Het is geen geheim dat partijnestor Schäuble de ‘jonge wilde hond’ graag mag en hem persoonlijk binnenhaalde. Nu kan Spahn ongezouten kritiek leveren op het beleid van Merkel die Schäuble uit loyaliteit met de bondskanselier niet kan uitspreken.

Dat frisse geluid heeft de CDU hard nodig, nu de middenpartijen gebukt gaan onder de zegetocht van de rechts-populistische AfD. In de herfst van 2015 stelde Spahn zich meteen kritisch op ten opzichte van Merkels Willkommenskultur. Hij bundelde diverse opinies in een boek om zo het debat aan te zwengelen. De staatssecretaris sprak zelfs van een falende regering. ‘De mensen vragen: is de overheid nog in staat mijn veiligheid te garanderen? Weten we überhaupt wie ons land is binnengekomen en wie niet?’

Het lukt hem, anders dan prominente christendemocraten als de Beierse CSU-leider Horst Seehofer, de bondskanselier te bekritiseren en toch loyaal aan haar te blijven. ‘Ik bewonder haar sterke zenuwen.’ Als media schrijven dat hij bezig is met een opstand tegen Merkel, doet hij dat af als ‘bullshit’. Wel durft hij op de fouten van zijn eigen partijleider Merkel te wijzen. ‘Ze had de Grieken, Italianen en Turken veel eerder moeten steunen, in plaats van ze jarenlang in de steek te laten met het migratieprobleem.’ Maar in het zoeken naar een oplossing zit hij wel op één lijn met de bondskanselier. Niet nationaal de zaken regelen door de grenzen te sluiten, maar overleg met de Europese partners.

In gesprekken met burgers in zijn kiesdistrict maakte Spahn de rekensom dat in Afrika de helft van de bevolking jonger is dan 20 jaar. Nigeria zal over dertig jaar met vijfhonderd miljoen meer inwoners hebben dan Europa. ‘En iedereen daar kan op zijn mobieltje zien hoe goed het met ons gaat.’

De vraag of de islam wel bij Duitsland hoort, beheerst tegenwoordig het debat. Nee, zegt de AfD. Ja, vindt Merkel. Spahn kiest de middenweg. ‘Ik vind het maar niets als ik vrouwen in burqa in de IKEA tegenkom,’ zei hij tegen het Hamburger Abendblatt. ‘Maar om met de AfD te zeggen dat we deze religie als binnendringer moeten beschouwen, vind ik een klap in het gezicht voor de miljoenen moslims die hier wonen.’ Spahn pleit voor het ‘inburgeren’ van de islam. ‘Ik wil dat imams hier worden opgeleid en niet elders. De staatsfinanciering uit Turkije en Saudi-Arabië moet worden afgebouwd.’

Zo heeft hij Merkel al vroeg ruimte geboden om uiteindelijk af te wijken van haar open-grenzenpolitiek. Het bleek de realistische toon die de CDU nodig had. De bondskanselier en haar partij hebben de lijn-Spahn inmiddels geruisloos omarmd met een strengere asiel- en integratiewet.

De opkomst van de AfD baart Spahn zorgen. ‘De kiezer vertrouwt de middenpartijen niet meer,’ zei hij in het voorjaar van 2016 in weekblad Focus. ‘Zelfs in een rijk land voelen mensen zich overvraagd als in korte tijd veel mensen uit andere culturen komen. Plus: blijkbaar hebben velen het gevoel: die daarboven doen toch wel wat ze willen.’ Juist de conservatieven wil hij daarom wakker schudden. ‘De staat wordt volledig door elkaar geschud. Dogma’s en vastigheden van vroeger worden kapotgeslagen door een nieuwe realiteit. Dat vereist een volkomen nieuw denken.’

Gezinnen
Zo vreest hij in een vergrijzend Duitsland voor schevere verhoudingen tussen jong en oud. Binnenkort is eenderde van de bevolking ouder dan 60. ‘Politici hebben de neiging alleen op te komen voor diegenen met de meeste stemmen, de ouderen dus. Ik pleit voor gezinsstemrecht waarbij ouders voor kinderen mogen stemmen, zodat gezinnen eerlijker zijn vertegenwoordigd.’

Duitsland moet oppassen dat het de aansluiting met de digitalisering niet mist, vindt de parlementariër. Hij durft daarbij de bijna heilige auto-industrie rustig voor het hoofd te stoten. Te ouderwets, te traag, zei hij in Focus. ‘Als ik ze hoor zeggen dat ze de Google-auto niet vrezen, dan doet me dat denken aan de topman van Nokia die ooit zei niet bang te zijn voor Apple. We weten allemaal wat er met Nokia is gebeurd.’

En, wanneer wordt u bondskanselier Herr Spahn? wil een oudere dame weten tijdens een kleine bijeenkomst in Westfalen nadat ze kort ervoor van leer trok tegen de elite in Berlijn. Hij laat zich niet uit de tent lokken. ‘Zoiets valt niet te plannen,’ aldus de man die alle ongeschreven wetten van de Berlijnse politiek al lang aan zijn laars heeft gelapt.