• MARTIN-PARR-FOTOWEDSTRIJD-MEEDOEN

Stralende stroom voor Afrika

De meeste Afrikaanse huishoudens hoeven zich niet druk te maken over een energietransitie. Ze hadden nog geen elektriciteit en beginnen direct met zonnestroom. De zonnepaneeltjes op afbetaling van Vitalite bieden nieuwe economische kansen

Tekst: Katja Keuchenius

Foto’s: Cigdem Yuksel

Agent Jeff Sibanda bedient honderden Vitalite-klanten op zijn fiets

Jeff Sibanda zit op de bank onder het golfplaten dak van zijn huis en pakt een schoolschriftje. De bladzijden zijn geel verkleurd en hangen slap. ‘Hoeveel klanten ik heb?’ Hij bladert door zijn administratie van namen en adressen. ‘Nu bijna 260.’
Sibanda (zestiger) is boer en sinds kort ook verkoper van zonnepanelen. Hij schenkt een Zambiaans drankje, gemaakt van poedermelk en zelf verbouwde mais, in tinnen mokken. Zoals elke donderdagmiddag heeft hij bezoek van Vitalite, het bedrijf dat de zonnepaneelsystemen verkoopt. Medewerker Frank Chitalima (50) heeft er al een halve werkdag opzitten. Met zijn jeep rijdt hij vanuit hoofdstad Lusaka uren over hobbelwegen om met agenten van Vitalite, zoals Sibanda, zonnepanelen en contant geld uit te wisselen.

Jeff Sibanda en zijn vrouw zitten thuis onder het licht van hun eigen Vitalite-pakket

Sibanda begon als klant van Vitalite, omdat hij thuis geen stroom had, zoals zo’n 80 procent van de Zambianen. Bij Sibanda hangen nu drie lampen aan houten balken, verbonden met een zonnepaneel op het dak. Het paneel is slechts zo groot als een A4’tje – een stuk kleiner dan wat er in Nederland op de daken schittert – want meer stroom hebben Sibanda en zijn vrouw niet nodig. Maar de kamer van hun zoon, een apart gebouwtje op hetzelfde erf, heeft een eigen paneeltje. Vanuit twee boxjes schalt Afrikaanse popmuziek tussen de scharrelende kalkoenen en geiten en het wasgoed. De zoon en zijn vrienden zitten buiten op een stoepje, gebogen over hun smartphones. ‘Vitalite vroeg me of ik geen systemen wilde verkopen,’ vertelt Sibanda, terwijl hij kauwt op een tandenstoker. ‘Ze hadden geluk dat ik ja zei.’ Hij is een van de best verkopende agenten van Vitalite. Zijn honderden klanten bedient hij op de fiets, soms 65 kilometer verderop langs dezelfde modderpaden waarover de Vitalitejeep soms stapvoets moet rijden. ‘Ik kan vijf dozen achterop stapelen en ga elke dag, behalve als mijn fiets kapot is,’ zegt hij. Dat gebeurt zo vaak dat hij nu aan Vitalite heeft gevraagd of het bedrijf geen nieuwe fiets voor hem kan regelen.
Op een gewone werkdag zoals deze bezoekt Chitalima zo’n tien agenten in dorpen waar de papayabomen boven de huizen uitsteken. De eerste vanochtend was Lilian Shimaponda (50). Ze draagt een rok van traditionele Shitenge-stof en was net in gesprek met een kippenboer die twee Vitalite-systemen heeft gekocht. De man gebruikte tot nu toe stroom van het nationale net om de stal van zijn 230 kippen te verlichten. Maar omdat de elektriciteit vaak zomaar uren uitvalt, wilde hij een back-up. ‘De kippen maken veel te veel lawaai als ’s nachts het licht uitvalt,’ vertelt hij. De zon is in Zambia betrouwbaarder dan het nationale elektriciteitsnetwerk.

De zon is in Zambia betrouwbaarder dan het nationale electriciteitsnetwerk
Jeff Sibanda’s buurvrouw gebruikt haar zonnestroom voor licht, voor de radio en om tegen betaling de telefoon van buren op te laden
Limonadesiroop

Shimaponda verkoopt al twee jaar voor Vitalite. Op de planken in haar winkeltje – een bakstenen kiosk – liggen ook prepaidkaarten, poedermelk, wasmiddel en limonadesiroop. Ze reikt klanten de spullen aan door een gat in het kippengaas dat de balie afschermt. Als Shimaponda haar winkel uitkomt, overhandigt ‘meneer Frank’, zoals alle agenten hem noemen, haar een blauw T-shirt en pet met oranje Vitalite-logo. Tot jaloezie van omstanders. ‘Wij horen er als klant ook één te krijgen,’ zegt een man in legeruniform op dwingende toon. ‘Waar zijn de T-shirts?’
De agenten van Vitalite krijgen nu wel een uniform, maar zijn eigenlijk geen medewerkers. Ze zijn zelfstandig en helpen Vitalite vooral met de mobiele betalingen. Veel Zambianen hebben geen bankrekening. In winkeltjes zoals die van Shimaponda kunnen klanten hun maandelijkse afbetaling contant komen doen en ze kunnen er vragen stellen over de apparatuur. De agenten waarschuwen hun klanten om bij hapering het paneel niet zelf uit elkaar te halen, maar het in te leveren ter reparatie. Dat gaat nog wel eens mis.
De jongste agent die Chitalima vandaag bezoekt is een negentienjarige vrouw. ‘Iedereen kan agent worden,’ vertelt Chitalima vanachter het stuur. ‘Drie kenmerken zijn daarbij wel handig. Agenten zijn bekend bij de gemeenschap, anders verkoop je niets. Ze moeten eerlijk zijn, en met een smartphone kunnen omgaan.’ De Jeep passeert een zwartgeblakerd veldje met zwarte stompjes op de plaats waar ooit bomen stonden. De restanten van de bomen worden langs de weg verkocht in de vorm van manshoge pakketten houtskool. Dat is meteen ook het probleem dat Vitalite in eerste instantie wilde oplossen: ontbossing. Zambia verliest in rap tempo natuur omdat de bevolking massaal kookt op houtskoolkacheltjes. Vitalite ontwierp kookkachels die 75 procent minder houtskool verbruiken en minder schadelijke stoffen uitstoten – binnenshuis koken zou qua gezondheidsschade gelijkstaan aan het roken van twee pakjes sigaretten per dag.
Toen de eerste agenten met deze kookkachels langs de deuren gingen, hadden ze een telefoon bij zich om het contante geld van de klanten direct om te zetten in mobiele betalingen aan Vitalite. Onderweg laadden ze hun telefoons op aan een rugzakje dat was voorzien van zonnepanelen. Zo ontdekte het bedrijf waaraan pas echt behoefte is op het platteland. John Fay, CEO van Vitalite, vertelt dat ‘95 procent van de boeren die rugzak van onze agenten probeerde te kopen. Ze kwamen zelfs met best wat contant geld op de proppen’.

Een kippenboer koopt een Vitalitesysteem voor nachtlicht in zijn stal
Op afbetaling

Fay, een 41-jarige Amerikaan die eerder carrière maakte in de financiële sector, vertelt het in zijn kantoor in Lusaka. Buiten op het eigen parkeerterrein staan verscheidene Jeeps klaar voor hun ronde over het platteland. Bij de receptie worden op een tv-scherm video’s van Vitalite TV vertoond. Het bedrijf heeft inmiddels 7.300 klanten, vooral boeren en leraren. Zij betalen volgens de in Afrika opkomende
betalingsvorm pay-as-you-go, op afbetaling. Als klanten de kosten een maand niet kunnen opbrengen, gaat de batterij van het zonnepaneel uit en pas weer aan als het benodigde geld binnen is.
Naast de standaardzonnepanelen, die worden geleverd met lampen, batterij, radio en telefoonoplader, verkoopt Vitalite ook systemen met een televisie en binnenkort een ijskast. ‘We houden van iedereen bij hoe ze betalen,’ vertelt Fay. ‘Wie dat netjes elke maand doet, kan klimmen op de energieladder.’ Als Fay er zo over vertelt, lijkt zijn bedrijf wel erg gefocust op verkopen. Creëert Vitalite zo geen nieuwe behoeftes bij mensen? Een vraag waarvan Fays haren recht overeind gaan staan.
‘Paternalisme is de geseling van Afrika,’ zegt hij gedecideerd. ‘Veel non-gouvernementele organisaties komen de mensen hier vertellen wat ze moeten doen of wat ze nodig hebben, hoewel ze geen idee hebben hoe het leven hier eruitziet.’ Daarom verkoopt Fay heel bewust vraaggestuurd. ‘Volwassen mensen kunnen zelf kiezen. Anders creëer je afhankelijkheid. Dat is erger dan armoede.’
De eerste kookkachels van Vitalite bleken geen succes. ‘Als bijvoorbeeld pannen zwart worden, gebruikt niemand ze meer.’ Fay paste de kachels net zolang aan totdat ze gewild waren, vooral in de arme stadswijken. Vitalite geeft drie jaar garantie, ongekend in de regio. ‘We willen geen slechte producten verkopen, dat gebeurt hier al genoeg.’ De nieuwste producten van Vitalite zijn voor de agrarische sector: zaden en kunstmest, aangevuld met gratis Vitalite-filmpjes met instructies voor het gebruik, die agenten kunnen afdraaien op een scherm in hun winkel.
Fay noemt zijn bedrijf een sociale onderneming. Een ngo is Vitalite niet, want om pay-as-you-go-diensten te kunnen aanbieden, is geld van investeerders nodig. Dat lukt, maar het gaat niet makkelijk. Fay betaalt zichzelf bijvoorbeeld nog niet uit. ‘Onze missie is om alle huishoudens toegang te geven tot kwaliteitsproducten en -diensten,’ zegt Fay. ‘Daar zijn we nog lang niet. De ruim 20 procent armste Zambianen kan zich nog geen Vitaliteproducten veroorloven.’
Voor sommige huishoudens betekent een zonnepaneel een besparing. Mensen die hun huis na zes uur ’s avonds – bijna het hele jaar door wordt het dan donker in Zambia – nog verlichten met kaarsen of kerosinelampen, hoeven dat niet meer te doen als hun zonnepaneel is afbetaald. Maar dat principe geldt niet voor de allerarmsten. ‘Zij hebben simpelweg geen geld voor energie. Ze gebruiken ook geen kaarsen.’

Het draaibare zonnepaneel van Jeff Sibanda’s buurvrouw

Reggae

Tot nu toe vervoert Frank Chitalima vooral zonnepanelen naar het platteland voor Zambianen met iets meer geld, zoals boeren of leraren. Een zonnepaneel betekent voor hen vaak meer comfort of meer aanloop.
Boer en Vitalite-agent Jeff Sibanda krijgt door zijn zonnepanelen vaker buren of vrienden van zijn zoon op bezoek, om muziek te luisteren. Dat gebeurt ook bij zijn buurvrouw een paar honderd meter verderop. Op het rieten dak van een hut op haar erf hangt een zonnepaneel aan een stok, zodat het kan meedraaien met de zon. ‘Mensen uit de buurt komen langs omdat ze het leuk vinden om naar de radio te luisteren,’ zegt ze. Op de achtergrond stampen vrouwen maismeel op de tonen van reggae. ‘Of ze komen hier tegen betaling hun telefoon opladen.’
Sibanda’s buurvrouw is niet de enige die de zonnepanelen gebruikt om er wat mee te verdienen. Langs de geasfalteerde weg verderop zit Legal Mwemba op de stoep van een winkeltje met boven zich een oranje bord met de tekst: Gecertificeerd Vitalite Agent. Hij rust even uit na zijn werkdag als instructeur bij een katoenbedrijf. Zijn motor heeft hij naast zich geparkeerd. ‘Over twee maanden ben ik klaar met het afbetalen van mijn Vitalite-paneel,’ zegt hij. ‘Dan wil ik sparen voor een nieuw systeem, met een ijskast.’ Hij wil er zijn eigen eten in bewaren en de melk van zijn tien koeien en een paar geiten. Nu heeft Mwemba nog geen ijskast, dus verkoopt hij de melk zuur, vertelt hij zonder blikken of blozen. ‘We drinken hier heel veel zure melk,’ legt hij uit. ‘Het is best lekker, met suiker. Maar verse melk is beter.’

Jeff Sibanda en Frank Chitalima bespreken Vitalite-zaken op de stoep van Sibanda’s huis